اخبار محرمانه - فرهیختگان /بازار کار ایران در دو دهه گذشته پرکارتر شده است. دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد شاغلان امروز به طور متوسط روزانه یک ساعت بیشتر از اواخر دهه ۸۰ کار میکنند و نزدیک به هفت نفر از هر ۱۰ شاغل نیز بیش از ۴۴ ساعت در هفته مشغول فعالیت هستند.
ساعت کار شاغلان که در دوران همهگیری کرونا کاهشیافته بود، اکنون بار دیگر به سطوح پیش از همهگیری بازگشته و نشانههایی از افزایش سهم مشاغل تماموقت را به نمایش میگذارد. در این میان، اگرچه مردان همچنان بیشترین بار ساعت کار را بر دوش میکشند، زنان نیز با ثبت بالاترین میانگین ساعت کار در دو دهه گذشته، از تغییر تدریجی الگوی اشتغال در بازار کار ایران حکایت دارند؛ بازاری که بیش از گذشته بر مدار ساعات کاری طولانیتر میچرخد. موضوع قابلتأمل دیگر، رتبه دهم ایران در میان پرکارترین کشورهای جهان است، آماری که افسانه کمکاری ایرانیها را رد میکند.
ایرانیها روزانه یک ساعت بیشتر از دهه 80 کار میکنند
آمارهای مرکز آمار نشان میدهد زمانی که شاغلان ایرانی در طول یک شبانهروز به کار و فعالیت اقتصادی اختصاص میدهند، طی دو دهه گذشته به طور محسوسی افزایشیافته است. در سالهای ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸، هر شاغل به طور متوسط ۶ ساعت و ۲۸ دقیقه از شبانهروز خود را صرف کار میکرد. این شاخص در سال ۱۳۹۳ با جهشی قابلتوجه به ۷ ساعت و ۲۶ دقیقه رسید و اگرچه در سال بعد تا ۷ ساعت و ۸ دقیقه کاهش یافت، اما روند کلی آن همچنان صعودی باقی ماند.
در سال ۱۳۹۸، متوسط زمان فعالیت اقتصادی دوباره به ۷ ساعت و ۲۶ دقیقه رسید و یک سال بعد، همزمان با همهگیری کرونا، به رکورد ۷ ساعت و ۵۳ دقیقه افزایش یافت؛ بالاترین میزان ثبتشده در کل دوره آماری. هرچند این شاخص پس از آن اندکی کاهشیافته، اما همچنان در سطحی بالاتر از سالهای ابتدایی قرار دارد.
در سال ۱۴۰۳، شاغلان ایرانی به طور متوسط ۷ ساعت و ۴۲ دقیقه و در سال ۱۴۰۴ حدود 7 ساعت و ۳۸ دقیقه از شبانهروز خود را به فعالیت اقتصادی اختصاص دادهاند. به بیان دیگر، هر شاغل امروز در مقایسه با اواخر دهه ۸۰، روزانه حدود یک ساعت و ۱۰ دقیقه بیشتر کار میکند. این افزایش، در کنار رشد سهم شاغلان با بیش از ۴۴ ساعت کار هفتگی و افزایش میانگین ساعات کار هفتگی، نشان میدهد بازار کار ایران در سالهای اخیر به سمت اشتغالهای پرحجمتر و ساعات کاری طولانیتر حرکت کرده است.
46 ساعت کار در هفته
اگر معیار را نه تعداد شاغلان، بلکه زمانی بگیریم که آنها در طول هفته کار میکنند، بازار کار ایران داستان دیگری روایت میکند. میانگین ساعات کار هفتگی شاغلان از 45.8 ساعت در سال ۱۳۸۴ به اوج ۴۷ ساعت در سال ۱۳۸۶ رسید، اما پس از آن وارد روندی نزولی شد و در نیمه دوم دهه ۹۰، همزمان با تشدید رکود و سپس همهگیری کرونا، افت محسوسی را تجربه کرد. پایینترین سطح این شاخص در سال ۱۳۹۹ با 42.1 ساعت ثبت شد؛ زمانی که محدودیتهای کرونایی و تعطیلی بسیاری از کسبوکارها، ساعت کاری بخش بزرگی از شاغلان را کاهش داد. با فروکشکردن تبعات همهگیری، ساعات کار دوباره افزایش یافت؛ بهگونهای که میانگین کار هفتگی از 42.9 ساعت در سال ۱۴۰۱ به 45.7 ساعت در سال ۱۴۰۲ رسید و در سال ۱۴۰۳ نیز با 45.6 ساعت تقریباً در همین سطح باقی ماند. این روند نشان میدهد بازار کار از شوک کرونا تا حد زیادی عبور کرده و حجم کار شاغلان به سطح سالهای پیش از همهگیری بازگشته است، هرچند هنوز با رکوردهای میانه دهه ۸۰ فاصله دارد.
مردان پرکارتر از زنان
بررسی روند میانگین ساعات کار هفتگی مردان شاغل نشان میدهد این شاخص طی دو دهه گذشته فرازوفرودهای قابلتوجهی را تجربه کرده است. در سالهای ابتدایی دوره بررسی، مردان ایرانی به طور متوسط نزدیک به ۵۰ ساعت در هفته کار میکردند؛ بهگونهای که این رقم از ۴۹ ساعت در سال ۱۳۸۴ به 49.8 ساعت در سال ۱۳۸۶ رسید که بالاترین میزان ثبتشده در این بازه زمانی است. اما از اواخر دهه ۸۰، روندی نزولی بر ساعت کار مردان حاکم شد؛ بهطوری که این شاخص در سال ۱۳۸۸ به 47.8 ساعت و در سال ۱۳۹۳ به 45.7 ساعت کاهش یافت. هرچند در برخی سالها مانند ۱۳۹۱ و ۱۳۹۴ افزایشهای مقطعی مشاهده میشود، اما مسیر کلی، کاهش تدریجی ساعت کار مردان را نشان میدهد؛ روندی که میتواند تحتتأثیر رکودهای اقتصادی، کاهش فعالیت برخی بخشهای اشتغالزا و تغییر ساختار بازار کار تفسیر شود. این روند در سالهای پایانی دهه ۹۰ شدت بیشتری گرفت. میانگین ساعات کار مردان در سال ۱۳۹۵ به 44.9 ساعت رسید و با شیوع ویروس کرونا و تعطیلی یا محدودیت فعالیت بسیاری از کسبوکارها، در سال ۱۳۹۹ به 44.1 ساعت سقوط کرد؛ یعنی حدود 5.7 ساعت کمتر از رکورد سال ۱۳۸۶. این کاهش، بیشترین فاصله ثبتشده میان وضعیت پیش از کرونا و دوران همهگیری را نشان میدهد و بیانگر اثر مستقیم شوکهای اقتصادی بر میزان اشتغال مؤثر مردان است. با عبور اقتصاد از محدودیتهای ناشی از همهگیری، ساعت کار مردان نیز مسیر بازگشت را در پیش گرفت. میانگین کار هفتگی مردان از 44.6 ساعت در سال ۱۴۰۱ به 47.6 ساعت در سال ۱۴۰۲ افزایش یافت و در سال ۱۴۰۳ نیز با ثبت 47.5 ساعت تقریباً در همین سطح باقی ماند. به عبارت دیگر، بازار کار مردان توانسته بخش عمده افت ناشی از کرونا را جبران کند و به سطحی نزدیک به سالهای پیش از همهگیری بازگردد. بااینحال، هنوز فاصلهای بیش از دو ساعت با رکوردهای میانه دهه ۸۰ وجود دارد؛ موضوعی که نشان میدهد اگرچه حجم کار مردان افزایشیافته، اما بازار کار هنوز به شرایط پررونق آن سالها بازنگشته است.
زنان بیش از دو دهه گذشته کار میکنند
اگر مردان همچنان بار اصلی ساعات کار در بازار کار ایران را بر دوش میکشند، الگوی اشتغال زنان مسیر متفاوتی را طی کرده است. بررسی آمارهای مرکز آمار نشان میدهد زنان شاغل در ابتدای دوره مورد بررسی، به طور متوسط بین ۳۲ تا ۳۴ ساعت در هفته کار میکردند. این شاخص از 32.6 ساعت در سال ۱۳۸۴ به 34.4 ساعت در سال ۱۳۸۶ رسید، اما در سالهای بعد با نوسانات متعدد همراه شد. در برخی مقاطع، از جمله سالهای ۱۳۸۸، ۱۳۹۵ و ۱۳۹۷، میانگین ساعات کار زنان به حدود ۳۱ ساعت کاهش یافت و در سال ۱۳۹۹ نیز همزمان با همهگیری کرونا به 31.2 ساعت رسید؛ رقمی که از افت محسوس حضور زنان در محیطهای کاری و آسیبپذیری بیشتر اشتغال آنان در برابر شوکهای اقتصادی حکایت دارد. برخلاف مردان که عمدتاً در مشاغل تماموقت حضور دارند، بخش قابلتوجهی از زنان در مشاغل خدماتی، آموزشی، خردهفروشی، مشاغل خانگی و غیررسمی یا فعالیتهای پارهوقت مشغول به کار هستند؛ موضوعی که باعث شده متوسط ساعت کار آنان در تمام این سالها پایینتر از مردان باقی بماند. اما آنچه در دو سال پایانی نمودار جلبتوجه میکند، تغییر جهت ناگهانی این روند است. میانگین ساعت کار هفتگی زنان از 33.4 ساعت در سال ۱۴۰۱، به 35.6 ساعت در سال ۱۴۰۲ و 35.8 ساعت در سال ۱۴۰۳ افزایشیافته است؛ بالاترین رقم ثبتشده در کل دوره ۲۰ساله. این بدان معناست که زنان شاغل امروز، به طور متوسط بیش از هر زمان دیگری در دو دهه گذشته کار میکنند. این افزایش میتواند ناشی از رشد سهم مشاغل تماموقت، افزایش نیاز خانوارها به درآمد دوم در پی فشارهای معیشتی، یا بازگشت کامل بازار کار از رکود کرونایی باشد. هرچند دادههای این نمودار بهتنهایی علت این جهش را مشخص نمیکند، اما یک واقعیت را بهوضوح نشان میدهد؛ الگوی اشتغال زنان در سالهای اخیر در حال تغییر است و حضور آنان در بازار کار، دستکم از منظر ساعت کار، پررنگتر از گذشته شده است. روند اشتغال زنان زمانی معنادارتر میشود که در کنار آمار مردان قرار گیرد. درحالیکه ساعت کار مردان طی دو دهه گذشته عمدتاً بین ۴۴ تا ۵۰ ساعت در نوسان بوده، زنان اغلب در بازه ۳۱ تا ۳۴ ساعت فعالیت کردهاند. بااینحال، افزایش دو سال اخیر باعث شده فاصله ساعت کار زنان با مردان تا حدودی کاهش یابد؛ هرچند هنوز اختلافی نزدیک به ۱۲ ساعت در هفته میان دو گروه وجود دارد. این شکاف، همچنان یکی از ویژگیهای مهم بازار کار ایران و بازتابی از تفاوت الگوی اشتغال زنان و مردان است.
بازار کار روی دوش نیروهای تماموقت و دو شغله
بررسی توزیع ساعت کار شاغلان نشان میدهد بازار کار ایران همچنان بر دوش نیروهای تماموقت و پرکار استوار است. طی دو دهه گذشته، همواره اکثریت شاغلان بیش از ۴۴ ساعت در هفته کار کردهاند. در سال ۱۳۸۴ حدود 60.8 درصد شاغلان در این گروه قرار داشتند و این نسبت در سال ۱۳۸۷ به 66.2 درصد رسید؛ به این معنا که از هر سه شاغل، دو نفر بیش از ساعات متعارف هفتگی فعالیت میکردند. هرچند در سالهای بعد، سهم این گروه تا حدودی کاهش یافت و در فاصله سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۱ عمدتاً در محدوده ۵۷ تا ۶۱ درصد نوسان کرد، اما همچنان اکثریت بازار کار را تشکیل میدادند. در مقابل، سهم شاغلان با کمتر از ۴۴ ساعت کار هفتگی معمولاً بین ۳۸ تا ۴۲ درصد در نوسان بود که نشان میدهد اشتغال پارهوقت یا کمساعت، در مقایسه با مشاغل تماموقت، سهم کمتری از بازار کار ایران را به خود اختصاص داده است.
7 نفر از هر 10 نفر بیشتر از 44 ساعت کار میکنند
دو سال پایانی دوره آماری، تصویری متفاوت ارائه میکند. در سال ۱۴۰۲ سهم شاغلان با ۴۴ ساعت کار و بیشتر به 68.5 درصد افزایش یافت و در سال ۱۴۰۳ نیز به ۶۹ درصد رسید؛ بالاترین رقم ثبتشده در کل دوره مورد بررسی. در مقابل، سهم افرادی که کمتر از ۴۴ ساعت در هفته کار میکنند، به 31.5 و سپس ۳۱ درصد کاهش یافت. به بیان دیگر، امروز نزدیک به هفت نفر از هر ۱۰ شاغل ایرانی بیش از ۴۴ ساعت در هفته کار میکنند؛ موضوعی که از افزایش سهم مشاغل تماموقت و رشد حجم کار در اقتصاد حکایت دارد. این تغییر، در کنار افزایش میانگین ساعت کار هفتگی شاغلان که در بخشهای قبل مشاهده شد، نشان میدهد بازار کار ایران پس از افت ناشی از کرونا نهتنها از نظر تعداد ساعات کار بهبودیافته، بلکه ترکیب آن نیز به سمت اشتغالهای با ساعات کاری طولانیتر حرکت کرده است.
البرز، اردبیل و همدان پرکارترین استانهای ایران
ساعات کاری طولانی در بازار کار ایران، توزیع یکسانی در استانها ندارد. بر اساس آمارهای مرکز آمار، درحالیکه به طور متوسط 38.5 درصد شاغلان کشور بیش از ۴۹ ساعت در هفته کار میکنند، این سهم در برخی استانها بهمراتب بالاتر است. البرز با ۵۴ درصد در صدر قرار دارد؛ به این معنا که بیش از نیمی از شاغلان این استان هفتهای بیش از ۴۹ ساعت کار میکنند. پس از آن، اردبیل با 49.9 درصد، همدان با 48.8 درصد و تهران با 47.4 درصد قرار گرفتهاند. در مقابل، خراسان جنوبی با 21.1 درصد، سیستان و بلوچستان با 25.9 درصد، کرمان با 28.2 درصد و سمنان با 28.8 درصد کمترین سهم شاغلان با ساعات کاری طولانی را دارند. اختلاف حدود ۳۳ واحد درصدی میان البرز و خراسان جنوبی نشان میدهد الگوی اشتغال و حجم ساعت کار در استانهای کشور تفاوت قابلتوجهی دارد؛ تفاوتی که میتواند از ساختار اقتصادی، سهم بخش خدمات و صنعت، تمرکز فعالیتهای تولیدی و حتی الگوی اشتغال پارهوقت در هر استان تأثیر بپذیرد.
ایران دهمین کشور پرکار جهان است
مقایسه آمارهای سال ۲۰۲۴ نشان میدهد ایرانیها به طور متوسط هفتهای 46.3 ساعت کار میکنند؛ رقمی که ایران را در میان ۱۷۰ کشور جهان در رتبه دهم قرار داده است. اگرچه این میزان از ساعت کار، فاصله قابلتوجهی با کشورهای توسعهیافته دارد و برای مثال از آلمان (29.6 ساعت)، فرانسه (30.8 ساعت)، انگلیس (30.9 ساعت)، ایتالیا (33.9 ساعت) و آمریکا (36.1 ساعت) بهمراتب بیشتر است، اما ایران در میان کشورهای منطقه و همسایگان خود جزء صدرنشینان محسوب نمیشود. شاغلان در بوتان به طور متوسط 54.5 ساعت، در سودان 50.8 ساعت، کنگو 48.7 ساعت و امارات 48.4 ساعت در هفته کار میکنند که همگی بالاتر از ایران است. حتی اردن، لبنان، قطر و پاکستان نیز ساعات کاری بیشتری از ایران دارند. در مقابل، ایران از کشورهایی مانند ترکیه (43.8 ساعت)، عربستان (40.9 ساعت) و بحرین (39.5 ساعت) پیشی گرفته است. این مقایسه نشان میدهد بازار کار ایران از نظر ساعات کار، بیش از آنکه به الگوی کشورهای اروپایی نزدیک باشد، به اقتصادهای درحالتوسعه و منطقه خاورمیانه شباهت دارد؛ اقتصادهایی که معمولاً با هفتههای کاری طولانیتر و سهم بالاتر مشاغل تماموقت شناخته میشوند. این آمار افسانه کمکاری ایرانیها را رد میکند و نشان میدهد ایرانیها ازجمله پرکارترین شاغلان در جهان هستند. به نظر میرسد افرادی که از کمکاری ایرانیها سخن میگویند، دچار یک سوءتفاهم در خصوص میزان ساعات و بهرهوری شاغلان بخش دولتی و خصوصی شدهاند؛ بهطوری که به گواهی اغلب دادهها و شواهد، شاغلان بخش خصوصی و غیردولتی با ساعات کار بیشتری مشغول فعالیت هستند و ناکارایی بخش دولتی نباید بهحساب کل شاغلان تعبیر شود.
