اخبار محرمانه - ایسنا /کارشناس مسائل غرب آسیا با بیان اینکه آنچه میان ترکیه و رژیم صهیونیستی در سوریه در حال شکلگیری است، از سطح یک اختلاف سیاسی معمول فراتر رفته و به رقابت راهبردی بر سر معماری امنیتی و ژئوپلیتیکی سوریه تبدیل شده است،گفت: در شرایط فعلی نمیتوان از آغاز جنگ مستقیم میان دو طرف سخن گفت اما محتملترین سناریو، ایجاد سازوکاری از سوی آمریکا برای کنترل تنش و رسیدن ترکیه و رژیم صهیونیستی به توافقی نانوشته است.
«اللهکرم مشتاقی»، کارشناس مسائل غرب آسیا در گفتوگو با ایسنا، درباره تشدید تنشها میان ترکیه و رژیم صهیونیستی در سوریه و حمله اخیر رژیم صهیونیستی به پایگاه «ابوالظهور» اظهار کرد: آنچه در سوریه میان ترکیه و رژیم صهیونیستی در حال شکلگیری است، از سطح یک اختلاف سیاسی معمول فراتر رفته و به رقابت راهبردی بر سر معماری امنیتی و ژئوپلیتیکی سوریه تبدیل شده است؛ با این حال، هنوز نمیتوان آن را به معنای آغاز یک جنگ مستقیم میان دو طرف دانست.
وی افزود: حمله رژیم صهیونیستی به پایگاه ابوالظهور از این جهت اهمیت دارد که تلآویو برای نخستین بار بهصورت آشکار به ترکیه پیام داده است که گسترش ظرفیت نظامی آنکارا در سوریه را تحمل نخواهد کرد. حتی اگر ادعای رژیم صهیونیستی درباره استقرار سامانههای راداری و پهپادهای تهاجمی ترکیه در این پایگاه را قطعی ندانیم، نفس انجام حمله بر اساس چنین ارزیابیای نشان میدهد که حساسیت رژیم صهیونیستی نسبت به حضور ترکیه در سوریه به سطح تازهای رسیده است. با این وجود، ترکیه همچنان مایل است بر اساس سیاستهای سنتی خود با رژیم صهیونیستی مواجه شود؛ یعنی سیاست عدم مواجهه سنگین و نظامی. ترکیه اراده ورود به جنگ مستقیم با رژیم صهیونیستی را ندارد. لحن تهدیدآمیز آنکارا را باید بیشتر در چارچوب بازدارندگی، فشار سیاسی و تلاش برای تثبیت موقعیت خود در سوریه تحلیل کرد، نه فراتر از آن.
این کارشناس مسائل غرب آسیا گفت: بنابراین در غلیظترین حالت، وضعیت فعلی را میتوان رقابت راهبردی همراه با خطر برخورد تاکتیکی نامید. من حتی چرخه اقدام نظامی طرفین علیه یکدیگر را نیز بعید میدانم. در طرف رژیم صهیونیستی البته این رویکرد وجود دارد زیرا صهیونیستها در سالهای اخیر مانند کوسه قاتلی که خون خوردهاند و وحشیتر شدهاند، منفعت خود را در تهاجم، جنگ، ترور و تنش میبینند، اما ترکیه جز جنگهای محدود با گروهکهای شبهنظامی و یا ارتش فرسودهای مانند ارتش سابق سوریه، تجربه جنگ فراتر را ندارد.
وی افزود: از سوی دیگر، به نظرم رژیم صهیونیستی در حال آزمودن مرزهای قدرت و اراده ترکیه است. آنکارا نیز در حال آزمودن میزان تحمل رژیم صهیونیستی است. تلآویو میخواهد مطمئن شود هیچ قدرت منطقهای در سوریه به اندازهای قدرتمند نمیشود که در آینده بتواند برای امنیت رژیم صهیونیستی تهدید ایجاد کند.
اسرائیل ظرفیت تبدیل شدن ترکیه به تهدیدی برای فردا را جدی میگیرد
مشتاقی در پاسخ به این پرسش که چرا تلآویو نسبت به گسترش نفوذ نظامی ترکیه در سوریه حساس شده است، اظهار کرد: دغدغه رژیم صهیونیستی درباره ترکیه را باید در یک واقعیت ژئوپلیتیکی جستوجو کرد؛ رژیم صهیونیستی با یک گروه مسلح یا یک دولت ضعیف در سوریه مواجه نیست، بلکه با احتمال حضور یک قدرت منطقهای بزرگ، دارای ارتش قدرتمند، نیروی هوایی، نیروی دریایی، ظرفیت موشکی و توان اطلاعاتی قابل توجه روبهرو است.
وی ادامه داد: ترکیه در صورت ایجاد زیرساختهای نظامی پایدار در سوریه، میتواند برای نخستینبار یک قدرت نظامی بزرگ و عضو ناتو را در عمق راهبردی نزدیک به مرزهای رژیم صهیونیستی مستقر کند. این مسئله از نگاه تلآویو با حضور محدود یا نفوذ سیاسی ترکیه تفاوتی اساسی دارد.
این کارشناس مسائل غرب آسیا افزود: سران آنکارا گویی به تازگی با دیوار سخت واقعیت مواجه شدهاند. گمان میگردند انفعال و انعطافشان در مواجهه با رژیم صهیونیستی طی چند دهه گذشته میتواند اعتماد سران تلآویو را جلب کند، اما اشتباه میکردند.
مشتاقی گفت: در آینده روشنتر خواهد شد که رژیم صهیونیستی حتی از نفوذ سیاسی ترکیه در دمشق بیش از حد معمول جلوگیری خواهد کرد، چه برسد به اینکه بخواهد پایگاه نظامی، استقرار سامانههای پدافندی، رادار و پهپادهای تهاجمی در سوریه مستقر کند.
وی تاکید کرد: ترکیه گمان میکرد میتواند به راحتی جای پای ایران در سوریه را بگیرد، در حالی که این چنین نیست.
مشتاقی ادامه داد: رژیم صهیونیستی از ایران حساب ویژهای میبرد، اما یقین داشت که ایران اراده جنگ دارد؛ در حالی که میداند ترکیه اهل جنگیدن جدی نیست. حمله به ابوالظهور دقیقاً از همین منظر قابل فهم است.
وی با بیان اینکه رژیم صهیونیستی پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ بر این باور است که تهدیدهای بالقوه را باید پیش از تبدیل شدن به تهدید بالفعل مهار کرد، اظهار کرد: بنابراین از نگاه تلآویو، حتی اگر ترکیه امروز قصد حمله به رژیم صهیونیستی را نداشته باشد، ایجاد یک زیرساخت نظامی قدرتمند در سوریه میتواند در آینده موازنه را تغییر دهد. به عبارت دیگر، رژیم صهیونیستی الزاماً ترکیه امروز را تهدید نمیبیند، بلکه ظرفیت تبدیل شدن ترکیه به تهدید فردا را جدی میگیرد. به عبارتی، اگرچه ترکیه قصد جنگ ندارد، اما رژیم صهیونیستی برای جلوگیری از جنگ احتمالی آینده، میخواهد همین امروز ظرفیتهای نظامی ترکیه را محدود کند.
پرونده نتانیاهو بخشی از تقابل چندلایه سیاسی ترکیه و اسرائیل است
این کارشناس مسائل غرب آسیا در ادامه درباره درخواست ترکیه برای اقدام قضایی و اعلام قرمز اینترپل برای بنیامین نتانیاهو و اینکه آیا این اقدام را میتوان بخشی از تشدید تقابل سیاسی آنکارا و تلآویو دانست؟ گفت: درخواست اقدام قضایی علیه نتانیاهو، در ظاهر در چارچوب حقوق بینالملل و پیگیری اتهامات مربوط به جنگ غزه مطرح میشود؛ بنابراین نمیتوان صرفاً از همزمانی آن نتیجه گرفت که این پرونده مستقیماً بخشی از طراحی نظامی ترکیه علیه رژیم صهیونیستی است. اما از منظر سیاست خارجی و جنگ روایتها، همزمانی این اقدامات کاملاً معنادار است.
وی افزود: ترکیه در سالهای اخیر تلاش کرده خود را در جایگاه یکی از اصلیترین مخالفان سیاستهای رژیم صهیونیستی در منطقه قرار دهد و مسئله فلسطین را به بخش مهمی از سیاست خارجی خود تبدیل کند. بنابراین استفاده از ابزارهای حقوقی و سیاسی علیه نتانیاهو، در کنار مواضع تند اردوغان درباره رژیم صهیونیستی، فشار دیپلماتیک بر تلآویو ایجاد میکند. در این چارچوب، پرونده حقوقی را میتوان بخشی از تقابل چندلایه سیاسی دانست.
مشتاقی تصریح کرد: اردوغان استاد بازیها و اداهای بیهزینه است، تا جایی از فلسطین حمایت میکند و علیه رژیم صهیونیستی گارد میگیرد که هزینهای در پی نداشته باشد. اردوغان بهخوبی میداند جنگ واقعی با رژیم صهیونیستی با جنگ سیاسی و حقوقی تفاوت دارد. آنکارا میتواند در عرصه دیپلماسی، رسانه، حقوق بینالملل و فشار سیاسی هزینههایی برای رژیم صهیونیستی ایجاد کند، بدون آنکه وارد رویارویی نظامی شود. همین موضوع با فرضیه اصلی درباره رفتار ترکیه نیز سازگار است؛ ترکیه میخواهد هزینه سیاسی برای رژیم صهیونیستی ایجاد کند، اما نمیخواهد خود را وارد جنگی کند که ممکن است از کنترلش خارج شود.
این کارشناس مسائل غرب آسیا گفت: پرونده سوریه و پرونده حقوقی علیه نتانیاهو در دو سطح جدا هستند، اما در بُعد راهبردی در امتداد یکدیگر قرار دارند.
تقابل ترکیه و اسرائیل در حال تبدیل شدن به یک تقابل چندلایه است
مشتاقی در ادامه با اشاره به همزمانی تنشهای امنیتی، سیاسی و حقوقی میان ترکیه و رژیم صهیونیستی اظهار کرد: میتوان گفت روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی در حال حرکت به سمت یک تقابل چندلایه است، اما این مفهوم الزاماً به معنای حرکت اجتنابناپذیر دو کشور به سوی جنگ نیست.
وی افزود: در سطح امنیتی، مساله سوریه به کانون اصلی اصطکاک تبدیل شده است؛ در سطح سیاسی، اردوغان و مقامهای رژیم صهیونیستی بهطور متقابل یکدیگر را هدف انتقاد و تهدید قرار میدهند و در سطح حقوقی، آنکارا تلاش میکند فشارهای بینالمللی علیه مقامهای رژیم صهیونیستی را افزایش دهد. مجموعه این عوامل نشان میدهد که اختلاف دیگر محدود به یک پرونده مشخص نیست. با این حال، یک نکته نباید نادیده گرفته شود؛ تقابل چندلایه ترکیه و رژیم صهیونیستی بیشتر تقابل در حوزه نفوذ است تا تقابل برای جنگ. ترکیه میخواهد جایگاه خود را در سوریه حفظ و تقویت کند و رژیم صهیونیستی میخواهد مانع شکلگیری یک قدرت نظامی بالقوه تهدیدکننده در سوریه شود. بنابراین سوریه به میدان اصلی رقابت تبدیل شده است و به عبارتی هر دو کشور در حال ترسیم خطوط قرمز هستند، با این تفاوت که ترکیه برخلاف رژیم صهیونیستی در شرایط فعلی انگیزه کافی برای پرداخت هزینههای یک جنگ تمامعیار را ندارد.
این کارشناس مسائل غرب آسیا با اشاره به تناقض مهم در سیاست ترکیه گفت: آنکارا از یک سو با ادبیات بسیار تند علیه رژیم صهیونیستی سخن میگوید و از سوی دیگر، به دلیل روابط اقتصادی، عضویت در ناتو و پیوندهای راهبردی با آمریکا، نمیتواند تمام پلهای خود را با غرب و ساختار امنیتی آمریکا قطع کند. این سیاست دوگانه ممکن است در کوتاهمدت به ترکیه امکان مانور بدهد، اما در بلندمدت میتواند آنکارا را در موقعیتی قرار دهد که نه امکان عقبنشینی کامل داشته باشد و نه توان تبدیل تهدیدهایش به اقدام نظامی. به همین دلیل، اگر تقابل ادامه پیدا کند، احتمالاً شاهد شکلگیری نوعی جنگ سرد منطقهای بر سر سوریه خواهیم بود؛ فشار سیاسی، عملیات محدود، جنگ اطلاعاتی، اقدامات حقوقی، رقابت برای نفوذ در دمشق و تلاش برای کشاندن آمریکا به سمت مواضع مطلوب هر طرف.
مشتاقی تصریح کرد: در چنین وضعیتی، خطر اصلی متوجه خود سوریه است؛ زیرا دمشق ممکن است به جای آنکه صاحب یک نظم امنیتی مستقل شود، به صحنه رقابت دو قدرت منطقهای تبدیل شود. سوریه در این میان میتواند هزینه سیاستهای متعارض بازیگران خارجی را بپردازد، بدون آنکه خود تعیینکننده قواعد بازی باشد.
آمریکا مهمترین عامل بازدارنده در برابر جنگ مستقیم ترکیه و اسرائیل است
وی در بخش دیگری از گفتوگوی خود با ایسنا، درباره نقش آمریکا در جلوگیری از درگیری میان ترکیه، رژیم صهیونیستی و سوریه اظهار کرد: به احتمال زیاد، آمریکا مهمترین عامل بازدارنده در برابر تبدیل رقابت ترکیه و رژیم صهیونیستی به جنگ مستقیم خواهد بود. هر دو کشور برای واشنگتن اهمیت راهبردی دارند؛ ترکیه عضو ناتو و یک قدرت مهم منطقهای است و رژیم صهیونیستی نیز متحد نزدیک آمریکا محسوب میشود. بنابراین برای آمریکا بسیار پرهزینه است که اجازه دهد اختلاف دو شریک راهبردی خود در سوریه به جنگ تبدیل شود.
این کارشناس مسائل غرب آسیا افزود: اظهارات و اقدامات تام باراک، از جمله تلاش برای ایجاد سازوکار تبادل اطلاعات و کاهش تنش، دقیقاً در همین چارچوب قابل تفسیر است.
مشتاقی گفت: در واقع، واشنگتن بیش از آنکه بخواهد یکی از دو طرف را پیروز کند، تلاش خواهد کرد قواعدی برای جلوگیری از برخورد مستقیم آنها ایجاد کند. ایجاد کانال ارتباطی، تبادل اطلاعات درباره تحرکات نظامی، تعیین محدوده فعالیت نیروهای ترکیه و رژیم صهیونیستی در سوریه و جلوگیری از سوءمحاسبه، ابزارهایی هستند که میتوانند احتمال جنگ را کاهش دهند. به همین دلیل، کلید حل این بحران تا حد زیادی در واشنگتن قرار دارد. خود مقامهای رژیم صهیونیستی نیز معتقدند آینده این مسئله به تصمیمهای آمریکا و ترکیه وابسته است.
سناریوی محتمل؛ توافق نانوشته بر سر خطوط قرمز در سوریه
وی در پایان گفت: اگر این سازوکار شکست بخورد، خطر اصلی لزوماً جنگ مستقیم ترکیه و رژیم صهیونیستی نیست، بلکه چرخهای از برخوردهای بسیار محدود و کنترلشده در خاک سوریه خواهد بود. رژیم صهیونیستی ممکن است به تأسیسات یا نیروهای ترکیه در سوریه حمله کند، ترکیه به فشار سیاسی و نظامی غیرمستقیم روی آورد و دمشق نیز میان دو طرف تحت فشار قرار گیرد. از این رو ترکیه باید مراقب هزینههای سیاست دوگانه خود باشد. آنکارا نمیخواهد با رژیم صهیونیستی وارد جنگ شود، اما در عین حال با افزایش نفوذ خود در سوریه و اتخاذ مواضع تند سیاسی، عملاً خود را در مسیر رقابت مستقیم با تلآویو قرار داده است.
این کارشناس مسائل غرب آسیا ادامه داد: ترکیه در نهایت چوب همین سیاست دوگانه را خواهد خورد؛ یعنی نه آنقدر مایل یا قادر به ورود به جنگ باشد که بتواند تهدیدهای خود را عملی کند و نه آنقدر بیاهمیت باشد که رژیم صهیونیستی از مهار قدرت آن در سوریه صرفنظر کند. در چنین شرایطی، آمریکا احتمالاً مانع جنگ تمامعیار خواهد شد، اما لزوماً مانع فشار و محدودسازی ترکیه از سوی رژیم صهیونیستی نمیشود.
وی اظهار کرد: در نهایت معتقدم سناریوی محتملتر این است که واشنگتن با ایجاد یک سازوکار کنترل تنش، مانع جنگ مستقیم شود و ترکیه و رژیم صهیونیستی را به نوعی توافق نانوشته درباره خطوط قرمز در سوریه برساند.
مشتاقی افزود: اما اگر این سازوکار شکست بخورد، سوریه به میدان اصلی برخورد منافع دو کشور تبدیل خواهد شد و احتمال تجزیه عملی حوزههای نفوذ، تضعیف بیشتر حاکمیت دمشق و ادامه حملات محدود رژیم صهیونیستی افزایش مییابد. در چنین سناریویی، رژیم صهیونیستی از موقعیت خود برای جلوگیری از ظهور یک قدرت نظامی رقیب در سوریه استفاده خواهد کرد، ترکیه برای حفظ نفوذ خود، سوریه را هزینه خواهد کرد و سوریه قربانی رقابت قدرتهای منطقهای خواهد شد.